Kamu Kurumları için Yapay Zeka Teknik Şartnamesi Nasıl Yazılır?

Yapay zeka teknik şartnamesi neden sıradan bir yazılım şartnamesinden farklıdır?

Çünkü bir yapay zeka sisteminin çıktısı her seferinde aynı değildir ve doğruluğu ancak belirli bir veri üzerinde, istatistiksel olarak ölçülebilir. Klasik yazılımda "kullanıcı butona bastığında rapor üretilir" tek başına bir kabul ölçütüdür. Yapay zekada "sistem soruları doğru yanıtlar" cümlesi ise hangi sorular, hangi belge kümesi, hangi doğruluk tanımı ve hangi eşik yazılmadıkça ölçülemez. Buna iki gerçek daha eklenir: sistemin kalitesi büyük ölçüde kurumun verdiği veriye bağlıdır ve kullanılan model zamanla güncellenebilir, güncellendiğinde davranışı değişebilir. İyi bir şartname bu üç gerçeği, yani olasılıksal çıktıyı, veriye bağımlılığı ve değişen modelleri ölçülebilir maddelere çevirir.

Bu yazı genel bir rehberdir. İhale usulü, istenecek belgeler ve sözleşme hükümleri konusunda son sözü kurumunuzun ihale birimi ve hukuk müşavirliği söyler; mevzuatın güncel hâlini mevzuat.gov.tr'den ve Kamu İhale Kurumu'nun EKAP platformundan kontrol edin.

Kamu ihale mevzuatı teknik şartnameden ne bekler?

Teknik kriterlerin verimlilik ve fonksiyonelliğe yönelmesini, rekabeti engellememesini, bütün istekliler için fırsat eşitliği sağlamasını ve belirli bir marka ya da modele yönelmemesini bekler. 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 12. maddesi bunu açıkça yazar: teknik şartnamelerde belli bir marka, model, patent, menşei, kaynak veya ürün belirtilemez. Ulusal veya uluslararası standartların bulunmadığı ya da teknik özelliklerin belirlenemediği durumlarda marka veya model ancak "veya dengi" ifadesiyle anılabilir. Hizmet Alımı İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nin 16. maddesi aynı ilkeleri tekrarlar, yerli isteklilerin katılımını engelleyici düzenleme yapılamayacağını ekler ve teknik şartnamenin idarece hazırlanmasını esas alır. İşin özelliği gerektiriyorsa şartname, ihale yetkilisinin onayıyla danışmanlık hizmet sunucularına hazırlattırılabilir.

Yapay zekada bu ilkenin pratik anlamı şudur: şartnameye model adı değil, ölçülebilir davranış yazılır. "Şu model veya dengi" yerine "Türkçe iç düzenlemeler üzerinde, kurumun hazırladığı kabul setinde belirtilen ölçütü sağlayan ve kurumun kapalı ağında çalışabilen bir çözüm" yazmak hem mevzuata hem de amaca daha uygundur. Bir yıl sonra adı geçen model güncellenmiş ya da yerini başka bir modele bırakmış olabilir; ölçülebilir davranış ise geçerliliğini korur.

Şartnameyi yazmadan önce aynı mevzuatın dört hükmünü daha hatırlamakta yarar var:

• Mal ve hizmetin birlikte ihalesi: 4734 sayılı Kanun'un 5. maddesine göre aralarında kabul edilebilir doğal bir bağlantı olmadığı sürece mal alımı, hizmet alımı ve yapım işleri bir arada ihale edilemez. Kurum içi kurulumda sunucu ve hızlandırıcı donanımı ile yazılım geliştirmenin aynı ihalede mi, ayrı ihalelerde mi alınacağına ihale biriminizle erken karar verin.
• Yaklaşık maliyet: Kanun'un 9. maddesi, yaklaşık maliyetin her türlü fiyat araştırması yapılarak belirlenmesini ister. Aynı ihtiyaç tanımını birden fazla firmayla konuşmak, fiyatla birlikte şartnamenin gerçekçiliğini de sınar.
• Danışmanın ihaleye katılamaması: Kanun'un 11. maddesine göre ihale konusu işin danışmanlık hizmetlerini yapan yükleniciler o işin ihalesine katılamaz. Şartnameyi bir firmaya hazırlattırırsanız o firma ihaleye giremez.
• Fiyat dışı unsurlar: Kalite veya teknik değer gibi fiyat dışı unsurlar kullanılacaksa, Yönetmeliğin 61. maddesine göre bunların parasal değerleri veya nispi ağırlıkları, hesaplama yöntemi ve istenecek belgeler idari şartnamede açıkça belirtilir; bu unsurlar bir marka veya model esas alınarak belirlenemez.

Yapay zeka teknik şartnamesinde hangi bölümler olmalı?

Amaç ve kapsamdan devir koşullarına kadar on iki bölüm, yapay zekaya özgü riskleri ölçülebilir maddelere bağlar. Aşağıdaki şablonu kendi işinize göre daraltabilir veya genişletebilirsiniz:

Bölüm	Ne yazılır?	Yapay zekaya özgü dikkat noktası
1. Amaç ve kapsam	Çözülecek iş, kullanıcılar, kapsam dışı işler	"Yapay zeka destekli" yerine görevin kendisi: hangi soruya, hangi belgeyle cevap
2. Mevcut durum ve veri	Belge türleri, hacim, biçimler, kaynak sistemler	Taranmış belge payı, kişisel veri, isteklilere verilecek anonim örnekler
3. Fonksiyonel gereksinimler	Görevler, kullanıcı rolleri, ekranlar, entegrasyonlar	Kaynak gösterme, "bulunamadı" davranışı, insan onayı adımları
4. Performans ve kabul	Kabul seti, ölçütler, eşikler, test usulü	Setin kurumda kalması, ölçütün göreve göre seçilmesi
5. Kurulum ortamı	Kurum içi veri merkezi, kapalı ağ, donanım	Dış servise bağlanmadan çalışma, donanımın performansla tanımlanması
6. Bilgi güvenliği	Yetkilendirme, kayıt, güvenlik testleri	Kaynak sistem yetkilerinin korunması, istem enjeksiyonu testleri
7. Kişisel veriler	Roller, işleme şartları, saklama ve imha	Kurum verisinin model eğitiminde kullanılmaması, maskeleme
8. Model ve sürüm yönetimi	Kullanılan modeller, lisanslar, güncelleme usulü	Model değiştiğinde kabul setinin yeniden çalıştırılması
9. Dokümantasyon	Kurulum, kullanım, yönetim kılavuzları, mimari belge	Değerlendirme raporu, bilinen sınırlamalar, bileşen ve lisans listesi
10. Eğitim	Kullanıcı ve yönetici eğitimi	Sistemin sınırları ve cevapları doğrulama sorumluluğu
11. Bakım, destek ve izleme	Destek kapsamı, güncellemeler, kalite izleme	Belgeler ve mevzuat değiştikçe ölçümün tekrarlanması
12. Haklar ve devir	Kaynak kod, model ağırlıkları, test setleri, devir	Açık kaynak lisansları, tedarikçiye bağımlılığı azaltan devir şartları

Veri bölümü nasıl yazılmalı?

İstekliler veriyi tanımadan gerçekçi fiyat veremez; bu yüzden veri bölümü, kurumun elindeki belgeleri dürüst ve ölçülebilir biçimde anlatmalıdır. Belge türlerini ve yaklaşık hacimlerini, biçimlerini (metinli PDF, taranmış görüntü, kelime işlemci dosyası, veritabanı kaydı), taranmış belge payını, dili, belgelerin tutulduğu sistemleri ve ne sıklıkla değiştiklerini yazın. Kişisel veri ve gizlilik derecesi de bu bölümde belirtilir. Mümkünse anonimleştirilmiş temsilî örnekleri ihale dokümanına ekleyin ya da istekliler için eşit koşullarda inceleme imkânı tanıyın. Aksi hâlde teklifler varsayımlara dayanır ve teklifler arasındaki farklar işin kendisinden değil, belirsizlikten gelir.

Doğru cevapları ve etiketleri kimin hazırlayacağını da yazın. Kurumun uzman personeli mi hazırlayacak, yüklenici mi? Yüklenici hazırlayacaksa kurum bunları nasıl kontrol edecek? Verinin kurum dışına çıkıp çıkamayacağı ve yüklenici personelinin veriye hangi ortamda, hangi yetkiyle erişeceği de veri bölümünün parçasıdır.

Kabul ölçütleri ve değerlendirme metrikleri nasıl belirlenir?

Kabul ölçütü; kurumun ihaleden önce hazırladığı ve yükleniciyle paylaşmadığı bir kabul seti üzerinde, göreve uygun bir ölçütle ve önceden yazılmış eşiklerle tanımlanmalıdır. Kabul seti, kurumun gerçek kullanım durumlarından uzman personel tarafından hazırlanır ve zor durumları da içerir: cevabı belgelerde bulunmayan sorular, yürürlükten kalkmış düzenlemeler, taranmış belgeler. Setin tamamı yükleniciye verilmez; geliştirme için ayrı bir örnek set paylaşılabilir. Aksi hâlde sistem, işin kendisine değil, kabul setine göre ayarlanır.

Görev	Önerilen ölçüt	Dikkat
Belge sınıflandırma ve yönlendirme	Sınıf bazında kesinlik ve duyarlılık	Toplam doğruluk, az görülen sınıflardaki hatayı gizler
Belgeden alan çıkarma	Alan bazında tam eşleşme oranı	Tutar ve kimlik numarası gibi alanlar için ayrı eşik
Belgeye dayalı soru-cevap	Doğru cevap ve doğru kaynak oranı; cevabı olmayan sorularda "bulunamadı" oranı	Cevap doğru ama kaynak yanlışsa geçerli sayılmaz
Özetleme	Uzman değerlendirmesinde olgusal hata sayısı	Değerlendirme yönergesi önceden yazılır
Tüm görevler	Yanıt süresi, eş zamanlı kullanıcı, erişilebilirlik	Kurumun kendi ortamında ölçülür

Eşikler gerekçeli olmalıdır. Bugünkü süreci ölçmek (personelin aynı işteki hata oranı ve süresi), bir pilot yapmak ya da piyasa araştırmasında farklı firmalardan gerçekçi bilgi almak bunun yollarıdır. Gerekçesiz bir "yüzde 99 doğruluk" maddesi ya hiçbir isteklinin karşılayamayacağı bir hedeftir ya da ölçüm tanımı belirsiz olduğu için her isteklinin "karşılarım" diyebileceği bir cümle. Test usulünü de yazın: testi kim, hangi ortamda, kaç denemeyle yapacak; başarısızlıkta yükleniciye kaç düzeltme hakkı tanınacak; sonuçlar hangi raporla belgelenecek ve hangi heyet onaylayacak.

Avrupa Komisyonu'nun desteklediği kamu alımları topluluğunun 2025'te güncellediği yapay zeka model sözleşme maddeleri (MCC-AI), başlık listesi olarak yararlı bir kontrol aracıdır: risk yönetimi, veri ve veri yönetişimi, teknik dokümantasyon, kayıt tutma, şeffaflık, insan gözetimi, doğruluk, sağlamlık ve siber güvenlik ile veri setleri üzerindeki haklar. Açıklama belgesi, "uygun düzeyde doğruluk" ifadesinin yoruma çok açık olduğunu, bu yüzden gereken doğruluk düzeyinin ayrı bir ekte tanımlanmasını önerir. Aynı belge, maddelerin fikri mülkiyet, kabul, ödeme, teslim süreleri, uygulanacak hukuk ve sorumluluk konularını içermediğini de açıkça yazar; bunları kurumun kendisi düzenlemelidir. MCC-AI, AB Yapay Zeka Yasası'na göre hazırlanmıştır ve Türkiye'deki kurumlar için bağlayıcı değildir.

KVKK ve veri konumu şartnamede nasıl ifade edilir?

Kurumun veri sorumlusu olduğu, yüklenicinin hangi veriyi hangi talimatla işleyeceği, verinin nerede duracağı ve nereye gidemeyeceği açıkça yazılmalıdır. Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun üretken yapay zeka rehberi, veri sorumlusu ile veri işleyen arasındaki ayrımı ve veri işleyene sözleşmeyle bırakılabilecek kararları anlatır. 6698 sayılı Kanun'un 12. maddesi veri sorumlusunu, kendi adına veri işleyenle birlikte güvenlik tedbirlerinden müştereken sorumlu tutar; 9. maddesi ise yurt dışına aktarımı yeterlilik kararına, uygun güvencelere ya da sınırlı arızi hâllere bağlar. Bulut tabanlı bir dil modeli servisi kullanıldığında istemler ve belge parçaları sağlayıcının altyapısına gider; bu yüzden veri konumu yalnızca belgelerin depolandığı yer için değil, modelin çalıştığı yer için de yazılmalıdır.

Kamu kurumları için ek bir çerçeve daha vardır. 2019/12 sayılı Bilgi ve İletişim Güvenliği Tedbirleri Genelgesi, nüfus, sağlık ve iletişim kayıt bilgileri ile genetik ve biyometrik veriler gibi kritik verilerin yurt içinde güvenli biçimde depolanmasını; kamu kurum ve kuruluşlarına ait verilerin, kurumların kendi özel sistemleri veya kurum kontrolündeki yerli hizmet sağlayıcılar dışında bulut depolama hizmetlerinde saklanmamasını ister. Şartnameye bu çerçevede şu tür maddeler yazılabilir:

• Kurum verisi, istemler, ara çıktılar ve kayıtlar kurumun belirlediği ortamın dışına çıkarılmayacaktır.
• Kurum verisi, yüklenicinin veya üçüncü kişilerin genel amaçlı modellerinin eğitiminde kullanılmayacaktır.
• İşleme amacı için gerekli olmayan kişisel veriler, kurumla birlikte belirlenen kurallara göre işlenmeden önce maskelenecektir.
• İstem ve cevap kayıtlarının saklama süresi, kurumun kişisel veri saklama ve imha politikasına göre belirlenecektir.

Güvenlik ve kurum içi kurulum gereksinimleri nasıl yazılır?

Genelge ve onun dayanağıyla hazırlanan Bilgi ve İletişim Güvenliği Rehberi kurum için zaten bağlayıcıdır; şartname bunlara atıf yapmalı ve yapay zekaya özgü riskleri eklemelidir. Genelgeye göre kamu kurum ve kuruluşlarında yeni kurulacak bilgi sistemlerinde Rehberdeki usul ve esaslara uyulması zorunludur. Genelge ayrıca temin edilecek yazılım ve donanımın, kullanım amacına uygun olmayan bir özellik veya arka kapı içermediğine dair üretici veya tedarikçiden imkânlar ölçüsünde taahhütname alınmasını ve temin edilen ya da geliştirilen yazılımların kullanılmadan önce güvenlik testlerinden geçirilmesini ister. Bunlara yapay zeka için şunları ekleyin:

• Yetki: Sistem, kullanıcının kaynak sistemde okuyamadığı belgeyi cevapta da kullanmamalıdır. Bu kural aramanın içinde uygulanmalı ve kabul testinde farklı yetkideki kullanıcılarla denenmelidir.
• İstem enjeksiyonu: Belgelerin içine gömülmüş talimatlar sistemin davranışını değiştirememelidir; bu senaryolar güvenlik testlerine eklenmelidir.
• Kayıt: Kimin ne zaman ne sorduğu, hangi belgelerin kullanıldığı ve ne cevap verildiği denetim için saklanmalıdır.
• Kapalı ağ: Sistem dış bağlantı olmadan çalışacaksa modellerin, kütüphanelerin ve güncellemelerin bu ortama nasıl taşınacağı yazılmalıdır.
• Model kaynağı: Kullanılan model ağırlıklarının kaynağı, lisansı ve bütünlüğünün nasıl doğrulandığı belgelenmelidir.
• Donanım: Donanım marka ve modelle değil, performans gereksinimiyle tanımlanmalıdır: belirli bir belge hacminde ve eş zamanlı kullanıcı sayısında kabul edilebilir yanıt süresi gibi. Hizmet alımlarında işte kullanılacak ekipmanın teknik özelliklerinin öncelikle yerli malının da kullanılmasını sağlayacak şekilde belirlenmesi gerektiğini de unutmayın.

Dokümantasyon, fikri haklar ve devir nasıl yazılır?

Teslim edilecek belgeleri ve kuruma kalacak hakları kalem kalem yazın; yapay zeka projesinde bu listeye kod ve kılavuzların yanında model, yapılandırma ve değerlendirme varlıkları da girer. Dokümantasyon için kurulum, kullanım ve yönetim kılavuzları, mimari belge, veri akış şeması, kullanılan modellerin ve açık kaynak bileşenlerin lisanslarıyla birlikte listesi, kabul testi raporu, değerlendirme yöntemi ve bilinen sınırlamalar istenebilir.

Haklar bölümünde kaynak kodun, kurum verisiyle uyarlanmış model ağırlıklarının, istem şablonlarının ve yapılandırmanın, kabul ve geliştirme setlerinin ve değerlendirme betiklerinin kime ait olacağını ayrı ayrı yazın. Kuruma geçmeyen bileşenler için kurumun hangi lisansla, ne kadar süre ve hangi kapsamda kullanım hakkı olacağı belirtilmelidir. MCC-AI'nin veri setlerine ilişkin eki de aynı amaca hizmet eder: kurumun, sözleşme bittikten sonra da veri setlerini kullanmaya devam edebilmesi ve tedarikçiye bağımlılık riskinin azaltılması. Sözleşme sonunda verinin ve dizinlerin teslimi ya da silinmesi, bilgi aktarımı ve başka bir yüklenicinin işi devralabilmesi için gereken belgeler de devir maddesinin parçasıdır.

Varsayımsal örnek: mevzuat asistanı için kabul maddeleri nasıl yazılır?

Aşağıdaki örnek varsayımsaldır; sayılar yöntemi göstermek içindir ve kendi ölçümünüze göre belirlenmelidir. Bir genel müdürlük, personelin iç yönetmelik, genelge ve prosedürler üzerinde soru sorabileceği, cevabını dayandığı düzenlemeyle gösteren ve kurumun kapalı ağında çalışan bir asistan almak istiyor. Şartnamenin kabul bölümüne şu maddeler yazılabilir:

1. Kurum, ihale öncesinde iç düzenlemelerden 300 soru ve doğru cevaplarından oluşan bir kabul seti hazırlar. Soruların bir kısmının cevabı belgelerde bulunmaz, bir kısmı yürürlükten kalkmış düzenlemelerle ilgilidir. Set yükleniciyle paylaşılmaz; geliştirme için ayrı bir örnek set verilir.
2. Cevabı belgelerde bulunan sorularda cevap, kurum uzmanlarınca doğru kabul edilmeli ve dayandığı düzenleme ile madde gösterilmelidir. Kaynak göstermeyen cevap doğru sayılmaz.
3. Cevabı belgelerde bulunmayan sorularda sistem, cevabın bulunamadığını belirtmelidir.
4. Yürürlükten kalkmış bir düzenlemeye dayanan cevap hatalı sayılır.
5. Farklı yetkideki üç kullanıcı rolüyle yapılan testte hiçbir kullanıcıya yetkisi olmayan belgeden içerik gösterilmemelidir.
6. Sistem, kurumun kapalı ağında, dış servise bağlanmadan çalışmalıdır.
7. Model veya bileşenler güncellendiğinde kabul seti yeniden çalıştırılır; sonuçlar kabul eşiklerinin altına düşerse güncelleme canlıya alınmaz.

Doğru ve kaynaklı cevap oranı gibi eşikler, bir pilotta ve personelin bugünkü arama sürecinde ölçülen değerlere göre belirlenir. Bu maddelerin idari şartname ve sözleşme tasarısıyla tutarlı olup olmadığı ihale birimiyle birlikte kontrol edilmelidir.

Teknik şartnamede sık yapılan hatalar neler?

• Model, marka veya bulut hizmeti adı yazmak.
• "Yapay zeka destekli", "akıllı", "yüksek doğruluk" gibi ölçülemeyen ifadeler kullanmak.
• Ölçüm tanımı ve kabul seti olmadan yüzde yazmak.
• Veri bölümünü boş bırakıp istekliyi varsayımla fiyat vermeye zorlamak.
• Kabulü yalnızca demo veya sunumla yapmak.
• Model güncellemelerini ve sonrasındaki yeniden testi düzenlememek.
• Kaynak kod, uyarlanmış model ve test setleri üzerindeki hakları yazmamak.
• Donanım ile yazılımı aralarındaki bağlantıyı değerlendirmeden aynı ihaleye koymak ya da birbirine bağımlı parçaları ayrı ihalelere bölüp entegrasyon sorumluluğunu sahipsiz bırakmak.

Şartnameyi hazırlarken nasıl destek alınabilir?

Piyasa araştırması aşamasında birden fazla firmayla aynı ihtiyaç tanımı üzerinden görüşmek, şartnamenin uygulanabilirliğini ve yaklaşık maliyeti sınamanın en doğrudan yoludur. Görüşmeleri eşit koşullarda yapın: aynı ihtiyaç tanımı, aynı anonim örnekler, aynı sorular. Şartnameyi bir firmaya hazırlattırmak istiyorsanız bunun bir danışmanlık hizmeti olduğunu ve o firmanın ihaleye katılamayacağını hesaba katın. Kapsamın ve kabul ölçütlerinin nasıl yazılacağını yapay zeka projesinin kapsamını belirleme yazımızda, kurum içi kurulum seçeneklerini kurum içi ve egemen yapay zeka yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Teknik şartnamedeki her maddeye karşılık gelen, kalemlendirilmiş ve kabul ölçütleri yazılı bir teslimat modeliyle nasıl çalıştığımızı kamu kurumları için yapay zeka sayfamızda anlattık. Piyasa araştırması aşamasında ihtiyaç tanımınız üzerine teknik görüş almak isterseniz ilk görüşme ücretsizdir.